MP Dosya Roportaj

Osman Atalay: Balkanlar'da Unutulan Dindaş ve Soydaşlarımız Var

08 Aralık 2019 15:10

İHH Yönetim Kurulu Üyesi Osman Atalay, Osmanlı emaneti olan Balkanlar'ı dünü ve bugünü ile Muslim Port'a değerlendirdi. Atalay "Balkanlar'da unutulan dindaş ve soydaşlarımız var" dedi.

İHH Yönetim Kurulu Üyesi Osman Atalay, Osmanlı emaneti olan Balkanlar'ı dünü ve bugünü ile Muslim Port'a değerlendirdi. Atalay "Balkanlar'da unutulan dindaş ve soydaşlarımız var" dedi.

 

Efendim, öncelikle Balkanların tarihinden, İslamlaşmasından söz eder misiniz?

Osmanlı 1361 senesinde Edirne’yi fethettikten sonra, önce Bulgar topraklarını ele geçirdi ardından Kosova Meydan Savaşı’yla (1389) Sırbistan, Osmanlı hâkimiyetine girdi. Yıldırım Bayezid’in 1396 yılında Niğbolu önlerinde Haçlı ordusunu hezimete uğratmasıyla beraber Osmanlı Balkan hâkimiyetini güçlendirmiş ve daha sonra Fatih Sultan Mehmet’in 1463 yılında Bosna’yı fethetmesiyle Osmanlı sınırlarını İtalya, Akdeniz sahillerine kadar uzatmış oldu. Balkanlara Osmanlı’dan önce yerleşen ve adeta Osmanlının gelişini kolaylaştıran altyapısını hazırlayan bazı Türkmen oymakları ve tarikat erbaplarının büyük rol oynadığını hatırlatmakta fayda var. 1263 yılında Sarı Saltuk öncülüğündeki Türkmen topluluklarından bir bölümünün Üsküdar’dan Dobruca’ya geçişi ve Sarı Saltuk’un balkanlardaki mücadelesi faaliyetleri, Balkanların İslamlaşması ve bu coğrafyada Türk nüfusun yayılmasının en önemli adımlarından olduğunu unutmamalıyız. Tarihçiler Oğuzların Kayı boyundan gelen Osmanoğulları Beyliğinin güçlenerek egemenlik alanını genişletmesi ve Avrupa içlerine kadar yayılması bu yolculuğun kalıcı hâle gelmesini sağladığını ancak Balkanlardaki ilk Müslüman-Türk yerleşimi Sarı Saltuk’un 1263 yılındaki yolculuğu ile başladığının altını özellikle çizerler.

3-027.png

 

Tasavvuf erbapları “Bayramiyye, Celvetiyye, Halvetiyye, Halidilik ve Mevleviyye” gibi kolları Balkanlarda Hristiyan halkların üzerinde çok olumlu etkileri olmuş ve bu insanların tebliğ yoluyla Katolik, Ortodoks dini mensuplarının İslam’ı seçmelerine vesile olmuşlar. Bu tarikat erbapları Osmanlı bölgeye daha gelmeden mescit, mektep, kervansaray, imaret, kültürünü buralarda başlatmış ve bölge halklarının güvenini kazanmışlar. Osmanlı, bölgede gerçekleştirdiği fetihler sürecinde ve sonrasında Anadolu’daki Türkmen boylarından bir kısmı Balkanlara yerleşmeye başlıyor. Türkmenler Anadolu’dan Balkanlara gelirken haliyle din, dil, âdet ve görenekleriyle beraber geldiler. Balkan halkları fetihle birlikte İslam’ı tanımaya başladılar ve süreç içerisinde Boşnak ve Arnavutlar arasında İslam çok hızla kabul edildi. Osmanlı bölgeyi fethettiğinde halkların dinini ve kültürünü değiştirmesi noktasında asla zorlama yapmamış tam tersine, fetih sırasında gayrimüslimlerle bir anlaşma yapılmış. O anlaşmaya göre ’’Osmanlı, bölge insanının canına, malına ve dinine dokunmayacak ve bu konuda onlara tam bir güvence verilecek.’’ Osmanlı yönetimi boyunca Balkanlarda yaşayan insanlara din ve soy ayrımı yapmaksızın hizmet etmiştir. Çok sayıda cami inşasının yanında medrese, han, hamam kimsesizler evi köprüler kervansaraylar yaparak bölge halklarının gönlünü kazanmış. Bir müddet huzurlu ve sakin sürecin ardından 18. yüzyıldan itibaren artarda gelen savaşlar ve Osmanlının çöküşü Balkanlardaki Müslüman nüfusun bir kısmının katledilmesine ve büyük bir kısmının da Anadolu’ya göçe zorlanmasına sebep olmuştur. Balkanların çeşitli bölgelerinde Hıristiyanlarla iç içe yaşayan Müslüman halklar 480 yıl sonra acı hatıralara sebep olan “93 Harbi”  (1877-1878) süreci ve sonrasında Anadolu’ya önü alınamayan ağır bir göç yaşamıştır.

2-024.png

 

Peki, bugün Balkanlarda durum nedir, yapılması gerekenler nelerdir?

Bugün Balkanlarda geçmişin bütün yıkımlarına ve acı hatıralarına rağmen hala Osmanlı/İslam kültürünün izlerini görebilmek mümkün. Bu aslında bize umut veren en önemli güç kaynağımız. Günümüzde Bulgaristan, Yunanistan, Makedonya, Romanya, Arnavutluk ve Bosna-Hersek’te yaşayan Müslüman toplumlar ve soydaş Türklerin zor da olsa millî ve manevi kimliklerini korumaya çalıştıklarına şahit oluyoruz. Yakın tarihe baktığımızda 1989’da yüz binlerce Türk, Bulgaristan’dan sürüldü. 1991-1997 yılları Bosna Hersek’te Boşnaklar, Kosova’da Arnavutlar en vahşi soykırım ve sürgünlere maruz kaldılar. Makedonya’da Makedonlarla Arnavutlar arasındaki çekişme etnik bir vahşete dönüşmek üzereyken son anda önlenebildi. Yugoslavya’nın dağılmasıyla ortaya çıkan 6 devlet ve AB’nin balkanlardaki yeni siyasi ekonomik politikaları balkan toplumunu çözümsüz ve belirsiz bir gelecekle karşı karşıya bıraktı. Makedonya’da, Kosova’da, Romanya’da, Yunanistan’da ayakta kalmaya çalışan küçük Türk azınlıklar ya da Bulgaristan’da iktidar ortağı olacak kadar nüfusa sahip olan Türklerin yarınla ilgili korku ve endişelerini giderecek bir güce maalesef sahip değiliz. Uzun yıllar Sırpların baskılarına büyük bir direniş gösteren Boşnak, Arnavut ve diğer azınlık Müslümanlar hâlâ uluslararası topluluğun desteğine muhtaçlar. Bugün Balkanlar’da, tarihçi Kemal Karpat’a tahminine göre, 10-11 milyon civarında Müslüman yaşıyor. Bu da toplam nüfusun yüzde 18’ine tekabül ediyor. Arnavutluk’ta Müslüman Arnavutlar yüzde 70’le, Bosna Hersek’te Boşnaklar yüzde 40’la, Kosova’da da Arnavutlar yüzde 90’la çoğunluğu oluşturuyorlar. Bu ülkelerden sadece Kosova’da 15 bin civarında küçük bir Türk azınlık var. Makedonya’da ise Türklerin sayısı 100-150 bin kadar ve toplam nüfusun yüzde 4’ünü oluşturuyorlar. Buradaki Arnavutlar ise nüfusun yüzde 25’i. Romanya’da 110 bin, Yunanistan’da 140 bin Türk yaşıyor. Türklerin en yoğun olduğu ülke ise Bulgaristan. 7 milyonluk toplam nüfusun yüzde 10’a yakını Türk, ancak sayıları 300 bine yaklaşan Müslüman Pomaklar ile 350 binden fazla Romanlar bu orana dâhil değil. Onlarla birlikte ülkedeki Müslüman nüfus Kemal Karpat’a göre en az 1,5 milyondan fazla. Sırbistan ve Karadağ’da ise Boşnak, Arnavutların oluşturduğu azınlıklar var.

Genel tabloya baktığımızda Balkanlar’daki Müslüman nüfusunun yüzde 35’i sürülmüş, yüzde 27’si kıyıma uğramış. Osmanlının yıkılışı ve Yeni Dünya Düzeni sonucunda eski Yugoslavya dönemi soğuk savaş yılları bizim balkan Müslümanlarıyla aramıza çok kalın duvarların örülmesine sebep oldu. Sovyetler dönemi ve sosyalist Yugoslavya balkanlarda bıraktığımız Müslüman toplumların dini ahlaki kültürel ve milli değerlerinin çok ağır tahrip edildiğine şahit olduk. 1992 Yugoslavya’nın dağılmasıyla tekrar balkan Müslümanlarıyla soydaş ve dindaş halklar ile bir araya gelme fırsatını yaşadık. Son 25 yıl bir birimizi daha yakından tanıma fırsatını bulurken bu tanışma tanıma faslını maalesef etkili ve faydalı bir sürece oturtamadık. Balkan halkları Yugoslavya’nın dağılmasıyla birlikte Batı dünyasının çok yakın ilgi ve odağı haline geldi ve kısa sürede siyasi ve ekonomik yörüngesine oturtulmaya çalışıldı.

1-028.png

 

Balkanların eğitimli genç nüfus potansiyeli AB’nin genç nüfus ihtiyacı çerçevesinde ciddi politikalarla değerlendirilmeye alınmaktadır. Bu gün birçok balkan ülkesi AB üyesi ya da serbest ve süreli dolaşım hakkına kavuşturulmuştur. Osmanlı döneminde çekilmek zorunda kaldığımız Balkanlara 1992 Bosna savaşı ve Yugoslavya’nın dağılmasıyla yeniden “merhaba” dedik lakin balkanlardaki soydaş ve dindaş toplumlara yönelik acil orta ve uzun vadeli etkili politikalara ihtiyacımız var. Son 10 yıl balkanlarda resmi ve sivil kurumlarımızın faaliyetlerinin varlığı her ne kadar sevindirici bir durum olsa da politik ve stratejik hamlelerimiz çok zayıf. Bölgenin ciddi ekonomik sorunları balkan genç nüfusunu batıya göçe zorlarken sosyokültürel dengelerini çok ciddi şekilde tahribata sürüklemektedir. Balkanlarda ki kurumlarımızın yürüttüğü iyi niyetli faaliyetler ve projelerin uzun vadeli stratejik bir planlamaya ihtiyacı var.

İHH Yönetim Kurulu Üyesi Osman Atalay, Osmanlı emaneti olan Balkanlar'ı dünü ve bugünü ile Muslim Port'a değerlendirdi. Atalay "Balkanlar'da unutulan dindaş ve soydaşlarımız var" dedi.

 

Efendim, öncelikle Balkanların tarihinden, İslamlaşmasından söz eder misiniz?

Osmanlı 1361 senesinde Edirne’yi fethettikten sonra, önce Bulgar topraklarını ele geçirdi ardından Kosova Meydan Savaşı’yla (1389) Sırbistan, Osmanlı hâkimiyetine girdi. Yıldırım Bayezid’in 1396 yılında Niğbolu önlerinde Haçlı ordusunu hezimete uğratmasıyla beraber Osmanlı Balkan hâkimiyetini güçlendirmiş ve daha sonra Fatih Sultan Mehmet’in 1463 yılında Bosna’yı fethetmesiyle Osmanlı sınırlarını İtalya, Akdeniz sahillerine kadar uzatmış oldu. Balkanlara Osmanlı’dan önce yerleşen ve adeta Osmanlının gelişini kolaylaştıran altyapısını hazırlayan bazı Türkmen oymakları ve tarikat erbaplarının büyük rol oynadığını hatırlatmakta fayda var. 1263 yılında Sarı Saltuk öncülüğündeki Türkmen topluluklarından bir bölümünün Üsküdar’dan Dobruca’ya geçişi ve Sarı Saltuk’un balkanlardaki mücadelesi faaliyetleri, Balkanların İslamlaşması ve bu coğrafyada Türk nüfusun yayılmasının en önemli adımlarından olduğunu unutmamalıyız. Tarihçiler Oğuzların Kayı boyundan gelen Osmanoğulları Beyliğinin güçlenerek egemenlik alanını genişletmesi ve Avrupa içlerine kadar yayılması bu yolculuğun kalıcı hâle gelmesini sağladığını ancak Balkanlardaki ilk Müslüman-Türk yerleşimi Sarı Saltuk’un 1263 yılındaki yolculuğu ile başladığının altını özellikle çizerler.

3-027.png

 

Tasavvuf erbapları “Bayramiyye, Celvetiyye, Halvetiyye, Halidilik ve Mevleviyye” gibi kolları Balkanlarda Hristiyan halkların üzerinde çok olumlu etkileri olmuş ve bu insanların tebliğ yoluyla Katolik, Ortodoks dini mensuplarının İslam’ı seçmelerine vesile olmuşlar. Bu tarikat erbapları Osmanlı bölgeye daha gelmeden mescit, mektep, kervansaray, imaret, kültürünü buralarda başlatmış ve bölge halklarının güvenini kazanmışlar. Osmanlı, bölgede gerçekleştirdiği fetihler sürecinde ve sonrasında Anadolu’daki Türkmen boylarından bir kısmı Balkanlara yerleşmeye başlıyor. Türkmenler Anadolu’dan Balkanlara gelirken haliyle din, dil, âdet ve görenekleriyle beraber geldiler. Balkan halkları fetihle birlikte İslam’ı tanımaya başladılar ve süreç içerisinde Boşnak ve Arnavutlar arasında İslam çok hızla kabul edildi. Osmanlı bölgeyi fethettiğinde halkların dinini ve kültürünü değiştirmesi noktasında asla zorlama yapmamış tam tersine, fetih sırasında gayrimüslimlerle bir anlaşma yapılmış. O anlaşmaya göre ’’Osmanlı, bölge insanının canına, malına ve dinine dokunmayacak ve bu konuda onlara tam bir güvence verilecek.’’ Osmanlı yönetimi boyunca Balkanlarda yaşayan insanlara din ve soy ayrımı yapmaksızın hizmet etmiştir. Çok sayıda cami inşasının yanında medrese, han, hamam kimsesizler evi köprüler kervansaraylar yaparak bölge halklarının gönlünü kazanmış. Bir müddet huzurlu ve sakin sürecin ardından 18. yüzyıldan itibaren artarda gelen savaşlar ve Osmanlının çöküşü Balkanlardaki Müslüman nüfusun bir kısmının katledilmesine ve büyük bir kısmının da Anadolu’ya göçe zorlanmasına sebep olmuştur. Balkanların çeşitli bölgelerinde Hıristiyanlarla iç içe yaşayan Müslüman halklar 480 yıl sonra acı hatıralara sebep olan “93 Harbi”  (1877-1878) süreci ve sonrasında Anadolu’ya önü alınamayan ağır bir göç yaşamıştır.

2-024.png

 

Peki, bugün Balkanlarda durum nedir, yapılması gerekenler nelerdir?

Bugün Balkanlarda geçmişin bütün yıkımlarına ve acı hatıralarına rağmen hala Osmanlı/İslam kültürünün izlerini görebilmek mümkün. Bu aslında bize umut veren en önemli güç kaynağımız. Günümüzde Bulgaristan, Yunanistan, Makedonya, Romanya, Arnavutluk ve Bosna-Hersek’te yaşayan Müslüman toplumlar ve soydaş Türklerin zor da olsa millî ve manevi kimliklerini korumaya çalıştıklarına şahit oluyoruz. Yakın tarihe baktığımızda 1989’da yüz binlerce Türk, Bulgaristan’dan sürüldü. 1991-1997 yılları Bosna Hersek’te Boşnaklar, Kosova’da Arnavutlar en vahşi soykırım ve sürgünlere maruz kaldılar. Makedonya’da Makedonlarla Arnavutlar arasındaki çekişme etnik bir vahşete dönüşmek üzereyken son anda önlenebildi. Yugoslavya’nın dağılmasıyla ortaya çıkan 6 devlet ve AB’nin balkanlardaki yeni siyasi ekonomik politikaları balkan toplumunu çözümsüz ve belirsiz bir gelecekle karşı karşıya bıraktı. Makedonya’da, Kosova’da, Romanya’da, Yunanistan’da ayakta kalmaya çalışan küçük Türk azınlıklar ya da Bulgaristan’da iktidar ortağı olacak kadar nüfusa sahip olan Türklerin yarınla ilgili korku ve endişelerini giderecek bir güce maalesef sahip değiliz. Uzun yıllar Sırpların baskılarına büyük bir direniş gösteren Boşnak, Arnavut ve diğer azınlık Müslümanlar hâlâ uluslararası topluluğun desteğine muhtaçlar. Bugün Balkanlar’da, tarihçi Kemal Karpat’a tahminine göre, 10-11 milyon civarında Müslüman yaşıyor. Bu da toplam nüfusun yüzde 18’ine tekabül ediyor. Arnavutluk’ta Müslüman Arnavutlar yüzde 70’le, Bosna Hersek’te Boşnaklar yüzde 40’la, Kosova’da da Arnavutlar yüzde 90’la çoğunluğu oluşturuyorlar. Bu ülkelerden sadece Kosova’da 15 bin civarında küçük bir Türk azınlık var. Makedonya’da ise Türklerin sayısı 100-150 bin kadar ve toplam nüfusun yüzde 4’ünü oluşturuyorlar. Buradaki Arnavutlar ise nüfusun yüzde 25’i. Romanya’da 110 bin, Yunanistan’da 140 bin Türk yaşıyor. Türklerin en yoğun olduğu ülke ise Bulgaristan. 7 milyonluk toplam nüfusun yüzde 10’a yakını Türk, ancak sayıları 300 bine yaklaşan Müslüman Pomaklar ile 350 binden fazla Romanlar bu orana dâhil değil. Onlarla birlikte ülkedeki Müslüman nüfus Kemal Karpat’a göre en az 1,5 milyondan fazla. Sırbistan ve Karadağ’da ise Boşnak, Arnavutların oluşturduğu azınlıklar var.

Genel tabloya baktığımızda Balkanlar’daki Müslüman nüfusunun yüzde 35’i sürülmüş, yüzde 27’si kıyıma uğramış. Osmanlının yıkılışı ve Yeni Dünya Düzeni sonucunda eski Yugoslavya dönemi soğuk savaş yılları bizim balkan Müslümanlarıyla aramıza çok kalın duvarların örülmesine sebep oldu. Sovyetler dönemi ve sosyalist Yugoslavya balkanlarda bıraktığımız Müslüman toplumların dini ahlaki kültürel ve milli değerlerinin çok ağır tahrip edildiğine şahit olduk. 1992 Yugoslavya’nın dağılmasıyla tekrar balkan Müslümanlarıyla soydaş ve dindaş halklar ile bir araya gelme fırsatını yaşadık. Son 25 yıl bir birimizi daha yakından tanıma fırsatını bulurken bu tanışma tanıma faslını maalesef etkili ve faydalı bir sürece oturtamadık. Balkan halkları Yugoslavya’nın dağılmasıyla birlikte Batı dünyasının çok yakın ilgi ve odağı haline geldi ve kısa sürede siyasi ve ekonomik yörüngesine oturtulmaya çalışıldı.

1-028.png

 

Balkanların eğitimli genç nüfus potansiyeli AB’nin genç nüfus ihtiyacı çerçevesinde ciddi politikalarla değerlendirilmeye alınmaktadır. Bu gün birçok balkan ülkesi AB üyesi ya da serbest ve süreli dolaşım hakkına kavuşturulmuştur. Osmanlı döneminde çekilmek zorunda kaldığımız Balkanlara 1992 Bosna savaşı ve Yugoslavya’nın dağılmasıyla yeniden “merhaba” dedik lakin balkanlardaki soydaş ve dindaş toplumlara yönelik acil orta ve uzun vadeli etkili politikalara ihtiyacımız var. Son 10 yıl balkanlarda resmi ve sivil kurumlarımızın faaliyetlerinin varlığı her ne kadar sevindirici bir durum olsa da politik ve stratejik hamlelerimiz çok zayıf. Bölgenin ciddi ekonomik sorunları balkan genç nüfusunu batıya göçe zorlarken sosyokültürel dengelerini çok ciddi şekilde tahribata sürüklemektedir. Balkanlarda ki kurumlarımızın yürüttüğü iyi niyetli faaliyetler ve projelerin uzun vadeli stratejik bir planlamaya ihtiyacı var.